Kredyty dla gmin

Jedną z podstawowych przyczyn sięgania przez jednostki samorządu terytorialnego po środki zwrotne jest brak funduszy na pokrycie wszystkich kosztów działalności. Zaciągnięcie długu służy dwóm podstawowym celom. Przede wszystkim chodzi o pokrycie bieżących wydatków oraz realizację inwestycji, na które brakuje środków w budżecie.

Prowadzenie przez gminę działalności inwestycyjnej wiąże się z koniecznością wydatkowania znacznych środków pieniężnych, powoduje relatywnie długi czas na zamrożenie kapitału, jej efekty skutkują w długim okresie, obciążone są, zwłaszcza w warunkach inflacji wysokim poziomem ryzyka. Oprócz ryzyka typowego dla realizacji inwestycji samorządowych występuje ryzyko związane z pozyskiwaniem środków pieniężnych wymaganych do realizacji kolejnych etapów przedsięwzięcia. Umiejętny montaż finansowy projektów, oparty na rachunku ekonomiczno – społecznym, stanowi jeden z czynników decydujących o podjęciu i realizacji samorządowych zadań inwestycyjnych.

Uważa się, że finansowanie inwestycji za pomocą dochodów zwrotnych bywa lepszym rozwiązaniem niż wykorzystanie w tym celu bieżących dochodów – własnych oraz otrzymywanych dotacji. Zaangażowanie środków zwrotnych przyczynia się do generowania dodatkowych dochodów budżetowych będących wynikiem realizacji nowych inwestycji, umożliwia redystrybucję kosztów realizacji inwestycji w czasie, a także ułatwia dostęp do środków z Unii Europejskiej.

Kredyt bankowy stanowi jeden z podstawowych instrumentów służących finansowaniu działalności jednostek gospodarujących. Udzielanie kredytów, w tym również gminom, należy do podstawowego zakresu działalności banków. Można przyjąć, że w przypadku wyrażenia zainteresowania bank przedstawi całą gamę produktów kredytowych, niemniej jednak korzystanie z tego instrumentu wiąże się z koniecznością spełnienia przez potencjalnego kredytobiorcę określonych wymogów formalno-prawnych. Jednym z kredytów oferowanych jednostkom samorządowym jest kredyt obrotowy, służący zachowaniu płynności finansowej podmiotu. Udzielane są jako uzupełnienie własnych środków obrotowych kredytobiorców.

Jednym z najczęściej spotykanych kredytów obrotowych jest kredyt na rachunku bieżącym. Stanowi on najczęściej pojawiającą się formę kredytu rewolwingowego, związanego z koniecznością prowadzenia przez bank kredytujący rachunku bieżącego kredytobiorcy, polegający na wykorzystaniu w okresie umownym środków z udzielonego kredytu do wysokości ustalonego limitu. Zadłużenie występuje w postaci salda debetowego rachunku bieżącego kredytobiorcy. Powstaje ono w wyniku dyspozycji płatniczych, realizowanych z ciężaru tego rachunku, który pełni zarówno funkcję rachunku kredytowego, jak i rachunku rozliczeniowego. Jest to bardzo wygodna forma finansowania, gdyż może być wykorzystywana w zależności od potrzeb finansowych, a spłata odbywa się poprzez wpływ na rachunek kredytobiorcy.

Inną odmianą kredytu w rachunku bieżącym jest kredyt kasowy związany z potrzebą szybkiego zrealizowania doraźnych zobowiązań. Umożliwienie pokrycia bieżących płatności powoduje powstania salda debetowego rachunku bieżącego, musi ono być jednak automatycznie zlikwidowane z najbliższych wpływów. Ta forma współpracy z bankiem umożliwia terminowe regulowanie zobowiązań, bez ubiegania się każdorazowo o przyznanie kredytu.

Kolejną odmianą kredytu rewolwingowego jest kredyt udzielony w formie tzw. linii kredytowej. Oznacza to, że spłata części lub całości zadłużenia powoduje jego automatyczne odnowienie. Istnieje zatem możliwość wielokrotnego wykorzystania kredytu w ramach przyznanego limitu, do momentu upływu daty ustalonej w umowie. Odsetki spłacane są tylko od kwoty wykorzystanego kredytu. W przypadku jednostek samorządu terytorialnego opisane wyżej kredyty mogą służyć pokryciu występującego w ciągu roku przejściowego deficytu budżetowego, finansowaniu bieżących zobowiązań, spłaty wcześniej zaciągniętych zobowiązań z tytułu emisji papierów wartościowych oraz zaciągniętych pożyczek i kredytów.

Kolejnymi rodzajami oferowanych przez banki kredytów są kredyty nierewolwingowe. Cechą charakterystyczną tej formy zasilania kapitałowego jest to, że może być uruchomiony w całości lub transzami, a spłacany jest według harmonogramu spłaty przyjętego w umowie kredytowej. Odmianą kredytu nieodnawialnego jest kredyt celowy, służący finansowaniu jednego cyklu produkcyjnego, transakcji handlowej lub też zakup środka trwałego.

Ważnym i często wykorzystywanym przez jednostki gospodarujące rodzajem kredytu są kredyty inwestycyjne, przeznaczone na finansowanie nakładów finansowych, których celem jest stworzenie nowego lub powiększenie już istniejącego majątku trwałego. Oferta banków dotycząca kredytów inwestycyjnych wyróżnia ich trzy rodzaje:

• kredyty na wyposażenie - na zakup, modernizację lub budowę majątku trwałego,

• kredyt na restrukturyzację - na przebudowę struktury gospodarczej jednostki w celu odzyskania równowagi finansowej,

• kredyty przeznaczone na budowę lub zakup całych obiektów przemysłowych i rolnych.

Może on być udzielany w formie kredytu na finansowanie jednej określonej transakcji oraz w formie nie wymagającej określenia w umowie obowiązujących terminów i kwot wykorzystywania transz.

Do pozostałych form kredytów oferowanych przez banki można zaliczyć kredyt dyskontowy, lombardowy oraz hipoteczny. Kredyt dyskontowy polega na zakupie od firmy weksla, który następnie przekształcany jest przez kredyt bankowy w pieniądz w formie zapisu na jej rachunku bankowym. Bank nie płaci za weksel jego nominalnej sumy, lecz potrąca z góry określoną kwotę, nazywana potocznie dyskontem.

Kredyty dyskontowe wykorzystywane są w sytuacjach gdy nabywca reguluje należności z pewnym opóźnieniem. Kredyt lombardowy zaś jest kredytem o charakterze płatniczym, krótkoterminowym, udzielanym pod zastaw ruchomości lub praw łatwo zbywalnych na rynku. Charakterystyczną jego cechą jest fakt zatrzymania przez bank przedmiotu zastawu.

Długoterminowym kredytem o charakterze inwestycyjnym jest kredyt hipoteczny. Udzielany jest pod zabezpieczenie hipoteczne, co gwarantuje kredytobiorcy zwrot należności nawet wówczas, gdy nieruchomość zmieni właściciela. Jednostka samorządu terytorialnego ubiegająca się o tego rodzaju kredyt musi wziąć pod uwagę, że zasadniczym warunkiem wymaganym przez bank jest pozytywna ocena efektów ekonomicznych inwestycji oraz odpowiedni poziom udziału środków własnych.

Inwestycje realizowane przez gminy można sfinansować również z preferencyjnych kredytów oferowanych z linii Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) i Banku Rozwoju Rady Europy. Kredyty te są obecnie oferowane przez cztery polskie banki.

Preferencyjność kredytów udzielanych w ramach linii kredytowej Europejskiego Banku Inwestycyjnego oraz z Banku Rozwoju Rady Europy polega przede wszystkim na długim okresie finansowania, do 15 lat, a niektórych bankach komercyjnych nawet do 20 lat. Niskie jest także oprocentowanie. Może ona wynosić nawet w granicach 5 proc. w skali roku. Stawki oprocentowania w skali roku oparte są na:

• stawce WIBOR 3M plus marża procentowa banku w przypadku kredytów udzielanych z walucie polskiej,

• stawce EURIBOR 3M plus marża banku w przypadku kredytów denominowanych lub udzielanych w walucie euro.

W przypadku linii kredytowej EBI minimalna wartość projektu wynosi 40 tys. euro, zaś maksymalna 25 mln euro. Odpowiednie wartości dla projektów z linii CEB wynoszą 5 i 20 mln euro. We wszystkich przypadkach wysokość dofinansowania nie może być większa niż 50 proc. kosztów projektu lub zadania inwestycyjnego. Kredyty z obu linii podlegają standardowej procedurze kredytowej obowiązującej w danym banku. Możliwe jest sfinansowanie tego samego projektu kredytem ze środków EIB i CEB (Bank Rozwoju Rady Europy). Łączny udział finansowania ze środków tych banków może wynieść do 100 proc. wartości projektu.

Kredyty z obu linii kredytowych - EBI i CBE - mogą być ważnym elementem uzupełniającym przy finansowaniu projektów finansowanych ze środków unijnych. Jednakże w przypadku gdy projekt otrzymał dofinansowanie z funduszy strukturalnych, to dotacja wraz z kredytem nie może łącznie przekroczyć 90 proc. wartości projektu.

Potencjalny kredytobiorca powinien więc złożyć wniosek do jednego z oddziałów banku wraz z załącznikami. Tymi dokumentami są m.in.: opinia banków prowadzących rachunek, stosowne zaświadczenie z ZUS-u, odpowiednia uchwała organu samorządu terytorialnego oraz opinia Regionalnej Izby Obrachunkowej. Zaletami tych kredytów są także stosunkowo krótki okres rozpatrywania wniosku kredytowego, szeroki zakres przedmiotu finansowania, możliwość refinansowania poniesionych wydatków oraz długi okres finansowania inwestycji. Wadą zaś jest to, że skrupulatnie jest badane przedsięwzięcie pod kątem przestrzegania przepisów ustawy Prawo ochrony środowiska.

Bank Rozwoju Rady Europy jest najstarszą międzynarodową instytucją finansową w Europie. CEB podlega wyłącznej władzy zwierzchniej Rady Europy. Niemniej jednak posiada własną odrębną osobowość prawną i pełną niezależność finansową. Bank utrzymuje bliskie stosunki współpracy z innymi instytucjami międzynarodowymi, w szczególności z instytucjami finansowymi. CEB opiera swoją działalność na swoich funduszach własnych i rezerwach, nie otrzymuje pomocy lub dotacji z państw członkowskich. Dzięki doskonałemu ratingowi, Bank pozyskuje swoje fundusze na międzynarodowych rynkach kapitałowych na najlepszych możliwych warunkach, umożliwiając swoim kredytobiorcom znaczne obniżenie kosztów pozyskania środków przeznaczonych na finansowanie projektów społecznych. Polska jest członkiem CEB od 17 sierpnia 1998 r. i posiada 2,331 proc. udziałów w kapitale założycielskim banku.

Inwestycje gminne z zakresu ochrony środowiska, które będą współfinansowane zgodnie z programem Banku Rady Europy (CEB), są następujące:

• oczyszczalnie ścieków, rekultywacja powierzchni ziemi i ochrona wód podziemnych,

• modernizacja urządzeń wodnych na śródlądowych ciekach wodnych,

• zagospodarowanie odpadów monitoring i ograniczenie hałasu,

• wykorzystanie odnawialnych źródeł energii,

• inwestycje dotyczące redukcji wpływu na środowisko istniejących instalacji, poprzez zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do powietrza, ograniczenie ilości i ładunku zanieczyszczeń w ściekach, minimalizowanie ilości i szkodliwości odpadów oraz ich recykling (z wyjątkiem odpadów nuklearnych).

Natomiast inwestycje infrastrukturalne, mające na celu poprawę jakości życia, które będą współfinansowane zgodnie z programem Banku Rady Europy (CEB), są następujące:

• infrastruktura użyteczności publicznej służąca zaopatrzeniu ludności w wodę pitną, gaz, energię elektryczną oraz infrastruktura służąca odprowadzeniu ścieków,

• budowa dróg, obiekty stwarzające udogodnienia socjalne i kulturalne,

• obiekty podstawowej opieki zdrowotnej, szkoły podstawowe i średnie, zawodowe centra szkoleniowe, placówki społeczno-kulturalne i sportowe, boiska, tereny wystawowe, systemy dotyczące tworzenia nowych miejsc pracy itp.

Europejski Bank Inwestycyjny jest bankiem międzypaństwowym, dysponującym pełną autonomią, powołanym do realizacji zadań będących istotnym elementem procesów integracyjnych w ramach Unii Europejskiej. Bank jest własnością państw członkowskich. Wspólnie obejmują one udziały w kapitale banku – każde według udziału swojej gospodarki w unijnej gospodarce. Zgodnie z art. 267 Traktatu o WE, zadaniem EBI jest przyczynianie się, dzięki środkom pochodzącym z rynku kapitałowego i źródeł własnych, do zrównoważonego i stabilnego rozwoju rynku wewnętrznego Wspólnoty. Działając jako instytucja non-profit, EBI udziela pożyczek i gwarancji, umożliwiających finansowanie projektów we wszystkich sektorach gospodarki. Służą ponadto współfinansowaniu inwestycji regionalnych nie objętych dofinansowaniem unijnym, ale wynikających ze strategii rozwoju regionalnego.

Projekty finansowane przez Bank na terytorium UE muszą przyczyniać się do realizacji takich celów jak: wspieranie rozwoju mniej rozwiniętych regionów, modernizacja lub przekształcenia przedsiębiorstw bądź ich tworzenie, w związku ze stopniowym organizowaniem wspólnego rynku nowych placówek, które ze względu na swoje rozmiary lub swój charakter nie mogą być w pełni finansowane ze środków będących do dyspozycji poszczególnych krajów członkowskich. Niezwykle istotne jest też finansowanie przedsięwzięć, którymi zainteresowanych jest wspólnie kilka państw i które, ze względu na swoje rozmiary lub charakter, nie mogą być w pełni sfinansowane ze środków będących do dyspozycji poszczególnych członków UE. Ponadto poprawa stanu europejskiej infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej, ochrona środowiska naturalnego, podnoszenie poziomu życia oraz promowanie rozwoju terenów zurbanizowanych. Pozostałe cele finansowanych przez EBI projektów to osiąganie celów wspólnotowych w zakresie energetyki, podnoszenie międzynarodowej konkurencyjności przemysłu, wspieranie działalności małych i średnich przedsiębiorstw oraz rozbudowa i modernizacja infrastruktury miejskiej w sektorze ochrony zdrowia i edukacji w ramach Amsterdamskiego Programu Działań Specjalnych wspierającego wzrost gospodarczy i zatrudnienie.

Dokonując wyboru źródła finansowania konkretnych inwestycji, jednostki samorządu terytorialnego muszą kierować się szeroko pojętym kryterium ich efektywności i skuteczności. Powinny zwłaszcza uwzględniać wielkość środków pochodzących z danego źródła, koszt pozyskania tych środków, czas niezbędny do ich pozyskania, wymogi formalnoprawne związane z danym źródłem. Rozważne i ostrożne korzystanie ze zwrotnych źródeł finansowania gwarantuje sprawność systemu finansowego samorządów i może zwiększyć przede wszystkim możliwości inwestycyjne. Powiększenie kapitału wpływa na rozwój gospodarczy samorządu.

Piotr Jakubowski ekonomista, specjalista ds. współpracy jednostek samorządu terytorialnego z bankami